Parte tayo ng lipunan! Matuto tayo ng salitang makakatulong sa atin sa pagnanabigado ng lipunan:
komunidad, pangkat, grupo
daan, paraan, tradisyon
palitan, mangalakal; palengke, tindahan
pera, mahalagang bagay
patay; ipatay
marami, mga... , sobra
Gamitin natin ito sa mga salita:
nasin mute li lon.
Mayroong maraming tradisyon.
jan li pali lon kulupu.
Nagtatrabaho ang tao sa pangkat.
len pona li wile e mani mute.
Kailangan ng mabuting damit ang maraming pera.
jan mute li moli tan utala suli.
Maraming tao ay namatay dahil sa digmaan.
mi wile esun e soweli mi.
Gusto kong ibenta ang baka ko.
mi wile ala esun e soweli sina.
Hindi ko gustong bilhin ang baka mo.
Baka nakita mo: Ang esun ay madalas nangangahulugan na ‘magpalit’, pero sapat ang kaalaman sa pangungusap na alam nating ibig sabihin nito ay ‘ibenta’ sa isang pangungusap, at ‘bilhin’ sa isa pa!
tungkol sa mute
Mahalagang salita ang mute. Hindi natin madalas nakikita ang pang-uri katabi ng mga panghalip tulad ng mi, sina, o ona, pero ang mahalaga ng mute na madalas itong nagyayari:
kami, marami sa amin
kulupu pali li jo e mi mute.
Ang unyon ng manggagawa ay hawak kami.
kayo
ona li ken sitelen e sina mute.
Puwede nilang ilarawan kayo.
Naaalala mo ba ang eksepsyon na: “kunga ang mi o sina ay ang subject ng pangungusap, tinatanggal natin ang li”? Sobrang tiyak ng eksepsyong iyon! Tignan mo ang itong mga pangungusap:
mi mute li kalama musi.
Kumakanta kaming magkasabay.
sina mute li sona e ni.
Alam niyo ito.
Baka nakita mo na hindi natanggal ang li! Dahil ito na ang subject ay hindi mi o sina, pero mi mute at sina mute.
Mukhang magkakaiba ito, pero alahanin mo ito — ang layunin ng li ay na magpakita kung saan nagsisimula ang pandiwa! Kung itinanggal ito dito, maiisipan natin na ang mute ay ang pandiwa.